.png)
AAC nie kończy się na użytkowniku
Październik jest Miesiącem AAC - komunikacji wspomagającej i alternatywnej. To dobry moment, żeby przyjrzeć się nie tylko osobom korzystającym z AAC, ale również ludziom, którzy towarzyszą im w codziennym życiu.
Kiedy rozmawiamy o rozwijaniu kompetencji komunikacyjnych, zwykle koncentrujemy się na umiejętnościach użytkownika. Zastanawiamy się, czy rozpoznaje symbole, potrafi odnaleźć potrzebne słowo, samodzielnie inicjuje wypowiedzi i buduje coraz bardziej złożone komunikaty.
Znacznie rzadziej zadajemy sobie pytanie, czy osoby z jego otoczenia są przygotowane do komunikowania się z nim.
Tymczasem nawet najlepiej dobrany system nie zapewni użytkownikowi AAC możliwości uczestniczenia w rozmowach, jeśli zabraknie ludzi, którzy potrafią i chcą z niego korzystać.
Kompetencje komunikacyjne rozwijają się w relacji
Komunikacja jest procesem, w którym uczestniczą co najmniej dwie osoby. Jej skuteczność zależy nie tylko od umiejętności osoby przekazującej komunikat, ale również od tego, czy druga osoba potrafi go odebrać, zinterpretować i odpowiedzieć.
W przypadku użytkowników AAC rola partnera komunikacyjnego bywa szczególnie istotna, choć może wyglądać zupełnie inaczej w zależności od potrzeb i możliwości danej osoby.
Niektórzy użytkownicy AAC potrafią samodzielnie obsługiwać swoje narzędzia, tworzyć wypowiedzi i inicjować rozmowy. Inni potrzebują wsparcia w korzystaniu z systemu, a część pozostaje zależna od partnera komunikacyjnego.
W przypadku osób zależnych zadania partnera mogą obejmować rozpoznawanie indywidualnych sygnałów komunikacyjnych, udostępnianie słownictwa, prezentowanie możliwości czy wspieranie budowania wypowiedzi. Z kolei w przypadku użytkowników niezależnych szczególnie ważne jest stworzenie odpowiednich warunków do rozmowy, uszanowanie tempa komunikacji i traktowanie wypowiedzi przekazywanych za pomocą AAC na równi z mową.
Niezależnie od stopnia samodzielności użytkownika, kompetencje jego partnerów komunikacyjnych mają istotny wpływ na możliwości uczestniczenia w rozmowach i relacjach z innymi ludźmi.
Czy wszyscy wiedzą, jak ze mną rozmawiać?
Wyobraźmy sobie dziecko, które podczas zajęć rozwijających komunikację coraz sprawniej korzysta ze swojego systemu komunikacyjnego.
Specjalista zna układ słownictwa, potrafi interpretować sygnały dziecka, daje mu czas na odpowiedź i wie, jak wspierać budowanie wypowiedzi.
Podczas zajęć komunikacja przebiega coraz sprawniej.
W szkole sytuacja wygląda jednak inaczej. Nauczyciele nie zawsze wiedzą, jak korzystać z systemu, a rówieśnicy nie mieli okazji poznać sposobu komunikowania się kolegi. W domu z komunikatora korzysta głównie jeden z rodziców.
W efekcie dziecko może mieć zupełnie inne możliwości komunikowania się w zależności od tego, z kim przebywa.
Nie wynika to wyłącznie z jego umiejętności. Znaczenie ma również przygotowanie i dostępność partnerów komunikacyjnych.
Kompetencje użytkownika AAC nie powinny być oceniane w oderwaniu od warunków, w których próbuje się komunikować.
Nie każdy musi być specjalistą AAC
Rodzice, dziadkowie, rodzeństwo, nauczyciele, opiekunowie i rówieśnicy nie muszą posiadać specjalistycznego wykształcenia, aby stać się ważnymi partnerami komunikacyjnymi. Potrzebują jednak podstawowej wiedzy i praktycznego przygotowania.
Powinni wiedzieć, w jaki sposób dana osoba komunikuje się na co dzień, jak korzysta ze swojego systemu i jakiego wsparcia potrzebuje. Ważna jest również umiejętność zauważania prób komunikacyjnych, respektowania przekazywanych komunikatów oraz reagowania na nie w sposób zrozumiały dla użytkownika.
Takie kompetencje nie pojawiają się automatycznie wraz z przekazaniem dziecku tabletu czy książki komunikacyjnej. Wymagają czasu, wspólnych doświadczeń i możliwości uczenia się w naturalnych sytuacjach.
Dlatego wdrażanie AAC powinno obejmować nie tylko pracę z użytkownikiem, lecz także przygotowanie osób, które będą z nim rozmawiać.
Komunikacja nie może zależeć od jednej osoby
W praktyce zdarza się, że niemal cała odpowiedzialność za korzystanie z AAC spoczywa na jednym rodzicu albo specjaliście.
To właśnie ta osoba zna system, aktualizuje słownictwo, pokazuje innym, jak z niego korzystać i najczęściej wspiera dziecko w komunikacji.
Takie zaangażowanie jest niezwykle cenne, ale może prowadzić do sytuacji, w której możliwości komunikacyjne użytkownika stają się uzależnione od obecności konkretnej osoby.
Warto więc stopniowo poszerzać grono partnerów komunikacyjnych.
Nie chodzi o to, aby wszyscy od razu potrafili obsługiwać cały system. Na początek wystarczy poznanie podstawowych zasad, sposobu udostępniania narzędzia i kilku rozwiązań potrzebnych w codziennych sytuacjach.
Z czasem można rozwijać te umiejętności i budować coraz większą swobodę we wspólnej komunikacji.
Rówieśnicy również są partnerami komunikacyjnymi
W rozmowach o AAC dużo uwagi poświęcamy dorosłym. Tymczasem dla użytkownika równie ważna jest możliwość komunikowania się z rówieśnikami.
Dzieci mogą potrzebować wyjaśnienia, dlaczego kolega korzysta z tabletu lub książki komunikacyjnej, w jaki sposób można z nim rozmawiać i dlaczego czasem trzeba poczekać na odpowiedź.
Warto tworzyć okazje do poznawania różnych sposobów komunikowania się, wspólnych zabaw i naturalnych interakcji. Nie muszą to być skomplikowane zajęcia. Czasem wystarczy pokazać dzieciom, jak kolega korzysta z symboli, umożliwić im wspólną zabawę i zadbać o przestrzeń do samodzielnego nawiązywania kontaktu. Dzięki temu użytkownik AAC może być aktywnym uczestnikiem relacji z rówieśnikami, a nie wyłącznie odbiorcą pytań i poleceń dorosłych.
Wsparcia potrzebuje nie tylko użytkownik AAC
Przygotowanie partnerów komunikacyjnych jest jednym z ważnych zadań specjalisty AAC. Nie wystarczy dobrać odpowiednie narzędzie i pokazać, jak z niego korzystać. Potrzebne jest również przekazanie wiedzy o sposobie komunikowania się użytkownika, jego potrzebach oraz rodzaju wsparcia, jakiego wymaga. Może to odbywać się poprzez konsultacje, wspólne obserwacje, udział w zajęciach rozwijających komunikację, instruktaże czy analizowanie nagrań z codziennych sytuacji.
Równie ważna jest jednak gotowość otoczenia do podejmowania takiej współpracy.
W przedszkolach i szkołach dziecko spędza znaczną część dnia, uczestnicząc w wielu sytuacjach, których specjalista AAC nie ma możliwości bezpośrednio obserwować. To właśnie nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy placówki mogą dostarczyć cennych informacji o tym, jak dziecko komunikuje się w grupie, podczas zajęć, zabawy czy codziennych czynności. Ich obserwacje i doświadczenia są niezbędne do poszukiwania rozwiązań odpowiadających rzeczywistym potrzebom użytkownika.
Współpraca nie zawsze przebiega jednak tak, jak byśmy tego oczekiwali. Zdarza się, że mimo oferowanego wsparcia kontakt między specjalistą AAC a placówką pozostaje ograniczony. Bywa również, że nauczyciele i opiekunowie chcieliby dowiedzieć się więcej, ale brakuje im czasu, odpowiednich warunków organizacyjnych lub możliwości uczestniczenia w dodatkowych spotkaniach.
Dlatego tak ważne jest poszukiwanie dostępnych dla obu stron form współpracy. Czasem będzie to wspólne spotkanie, innym razem krótka konsultacja, nagranie konkretnej sytuacji czy wymiana obserwacji i wskazówek.
Nie chodzi o to, aby każdy nauczyciel czy opiekun stał się specjalistą AAC. Chodzi o to, żeby osoby towarzyszące użytkownikowi na co dzień miały wiedzę i umiejętności potrzebne do komunikowania się z nim.
Specjalista AAC odpowiada za przygotowanie partnerów komunikacyjnych i oferowanie im odpowiedniego wsparcia. Osoby i placówki pracujące z użytkownikiem odpowiadają za podejmowanie współpracy oraz wykorzystywanie zdobytej wiedzy w codziennych sytuacjach.
Obie strony potrzebują siebie nawzajem. Specjalista wnosi wiedzę o AAC i sposobie komunikowania się użytkownika, a jego otoczenie znajomość codziennych sytuacji, relacji i wyzwań. Dopiero połączenie tych perspektyw pozwala tworzyć warunki sprzyjające rozwojowi komunikacji.
AAC to wspólna odpowiedzialność
Rozwój komunikacji nie odbywa się wyłącznie podczas zajęć. Każdego dnia uczestniczą w nim osoby, z którymi użytkownik AAC mieszka, uczy się, pracuje, bawi i spędza wolny czas.
Każda z tych osób może stworzyć przestrzeń do rozmowy, zauważyć próbę nawiązania kontaktu i umożliwić przekazanie własnej myśli.
Warto więc, obok pytań o postępy użytkownika AAC, regularnie zadawać sobie również inne:
Czy potrafimy korzystać z jego systemu komunikacyjnego? Czy wiemy, jakiego wsparcia potrzebuje? Czy ma możliwość rozmawiania z różnymi osobami? Czy tworzymy warunki, w których może być aktywnym uczestnikiem komunikacji?
Nie wystarczy uczyć użytkownika korzystania z AAC. Trzeba również przygotować jego środowisko do komunikowania się z nim.
To właśnie w codziennych relacjach system AAC staje się narzędziem prawdziwej komunikacji. ❤️
.jpg)
