Plany aktywności

Wszystkie oddziaływania terapeutów i rodziców skierowane są na usamodzielnienie dziecka w codziennym funkcjonowaniu. Samodzielność nie oznacza jednak wykonywania wszystkiego „bez wsparcia”, ale możliwość działania z adekwatnym, dobrze dobranym wsparciem. Do osiągnięcia samodzielności bardzo pomocne są plany aktywności.

Plany aktywności są jedną z najlepiej opisanych w literaturze metod pracy z osobami w spektrum autyzmu. Wykorzystywane są m.in. w podejściach opartych na analizie zachowania, ale także w szerszym nurcie wsparcia funkcjonalnego i edukacyjnego. Z powodzeniem stosuje się je również w pracy z osobami z innymi trudnościami neurorozwojowymi, poznawczymi i komunikacyjnymi, a także u dzieci bez diagnozy, które potrzebują struktury, przewidywalności i wsparcia w organizowaniu działania.

Dzięki tej metodzie dzieci nabywają wiele ważnych umiejętności - uczą się zabawy, inicjowania interakcji, współdziałania z rówieśnikami i dorosłymi oraz dokonywania wyborów. Rozwijają samodzielność w czynnościach samoobsługowych, takich jak mycie rąk, ubieranie się, nakrywanie do stołu czy ścielenie łóżka. W kolejnych etapach uczą się planowania kolejności działań, monitorowania ich przebiegu i doprowadzania aktywności do końca, co bezpośrednio przekłada się na codzienne funkcjonowanie.

Plan aktywności - czym jest?

Plan aktywności to zestaw przedmiotów, zdjęć, obrazków, symboli lub słów, które stanowią wskazówkę do wykonania sekwencji czynności lub określonych zadań. Plan porządkuje działanie, zastępuje wielokrotne instrukcje werbalne i pozwala dziecku samodzielnie orientować się w tym, co ma zrobić i co będzie dalej.

Zastosowanie planów aktywności

Plany aktywności znajdują zastosowanie szczególnie w sytuacjach takich jak:

• trudności z zagospodarowaniem czasu wolnego

• trudności z akceptowaniem zmian i zaburzonej rutyny

• brak inicjowania działań bez polecenia

• trudności z organizacją i kończeniem zadań

• silna potrzeba przewidywalności i kontroli

Cel nauki korzystania z planów aktywności

Celem wprowadzania planów aktywności jest umożliwienie wykonywania zadań bez bezpośrednich wskazówek i podpowiedzi ze strony dorosłych. W dłuższej perspektywie plan wspiera budowanie niezależności, zmniejsza zależność od instrukcji słownych i wzmacnia poczucie sprawczości dziecka.

Co rozwijają plany aktywności?

Plany aktywności:

• zwiększają zaangażowanie w wykonywane zadania

• zmniejszają liczbę zachowań "trudnych"

• rozwijają samodzielność funkcjonalną

• wspierają umiejętność dokonywania wyborów

• sprzyjają interakcjom społecznym

• rozwijają funkcje wykonawcze - planowanie, kontrolę i kończenie działania

Kiedy dziecko jest gotowe na plan aktywności?

W literaturze przedmiotu najczęściej wskazuje się, że dziecko jest gotowe na wprowadzanie planów aktywności, gdy:

• rozumie zależność między przedmiotem, zdjęciem lub symbolem a aktywnością

• akceptuje podpowiedzi, w szczególności podpowiedzi manualne

• jest w stanie podążać za prostą sekwencją działań

Takie warunki mają na celu zwiększenie szans na to, że plan stanie się narzędziem samodzielnego działania, a nie jedynie wsparciem prowadzonym przez dorosłego.

Warto jednak pamiętać, że gotowość do korzystania z planu aktywności nie zawsze poprzedza jego wprowadzenie - bardzo często jest ona efektem samego procesu pracy z planem. W praktyce terapeutycznej gotowość na plan aktywności nie zawsze jest warunkiem wstępnym, a bardzo często rozwija się w trakcie korzystania z planu.

Zdarza się, że plan wprowadzany jest wcześniej, zanim dziecko:

• rozumie zależność między znakiem a aktywnością,

• potrafi samodzielnie odczytać sekwencję,

• wykorzystuje plan do regulowania własnego działania.

Na tym etapie plan nie pełni jeszcze funkcji narzędzia planowania i samodzielnego podążania za sekwencją. Jego rola jest inna.

Plan staje się wtedy narzędziem:

• modelowania kolejności działań

• zapowiadania aktywności i zmian

• budowania przewidywalności

• łączenia znaku z realnym doświadczeniem

• wspólnego podążania za strukturą z udziałem dorosłego

Dopiero wraz z powtarzalnością doświadczeń i stopniowym wycofywaniem wsparcia dorosłego plan zaczyna pełnić funkcję narzędzia samodzielnego planowania i regulowania działania.

Takie podejście pozwala nie tylko wcześniej wprowadzić strukturę, ale także uniknąć nadmiernego czekania na „gotowość”, która w praktyce często rozwija się właśnie dzięki pracy z planem.

Rodzaje aktywności w planie

W planach aktywności mogą pojawiać się:

• aktywności zabawowe

• aktywności edukacyjne

• aktywności związane z interakcjami społecznymi

• czynności samoobsługowe i domowe

• aktywności funkcjonalne - np. zakupy, przygotowywanie posiłków, wyjścia

Plan dnia - warunki wprowadzenia

Przy wprowadzaniu planu dnia warto zwrócić uwagę na:

• kto będzie korzystał z planu, kiedy i gdzie

• czy dziecko rozumie sekwencję teraz - potem

• dostosowanie długości planu do możliwości dziecka

• poziom abstrakcji i wielkość elementów

• dostępność planu i sposób odznaczania wykonanych czynności

• konsekwencję w korzystaniu z planu

Plan powinien być realnym wsparciem w działaniu, a nie dodatkiem używanym okazjonalnie.

Formy planów

Plany aktywności to zestaw przedmiotów, zdjęć, obrazków, symboli lub słów, które są wskazówką dla korzystającej z niego osoby do wykonywania sekwencji czynności lub określonych zadań. Plany mogą mieć różną formę - od bardzo konkretnych (przedmioty), po abstrakcyjne (tekst).

Może to być segregator ze zdjęciami lub słowami na pojedynczych stronach. Może mieć formę listy z symbolami ułożonymi w odpowiedniej kolejności i umieszczonymi w miejscu do tego przeznaczonym. Mogą mieć też formę nagrania wideo sekwencji czynności lub wykorzystywać przeznaczone do tego aplikacje oraz programy AAC i narzędzia cyfrowe (np. Przyjazny plan, Kids ToDo List).

Forma planu powinna wynikać z potrzeb i możliwości osoby, która z niego korzysta.

Rodzaje planów dnia

W zależności od możliwości percepcyjnych, motorycznych i poznawczych dziecka, plany różnią się pod względem wykorzystywanych znaków. Nie istnieje „jeden właściwy” plan - kluczowe jest indywidualne dopasowanie.

plany przestrzenno-dotykowe

plany zdjęciowe

plan obrazkowy

plany symboliczne

plan pisany

aplikacja "Przyjazny plan"

Plan czynności samoobsługowych Czynności rutynowe to czynności, które wykonujemy wg wyuczonego schematu. Jest to np. mycie zębów, korzystanie z toalety, opróżnianie zmywarki.

Są to czynności, które mamy zakodowane w pamięci ruchowej i nie musimy się nad nimi zastanawiać w czasie ich wykonywania. Dzieci mające trudności z wykonywaniem takich czynności potrzebują wsparcia, które da im możliwie największą samodzielność działania. Plany aktywności pozwalają na usamodzielnienie dziecka - bez konieczności ciągłego kierowania i wydawania poleceń.

Uczą podejmowania określonej aktywności, wykonywania jej oraz rozpoczynania kolejnej bez czekania na instrukcję od innej osoby.

Podpowiedzi

Jeśli dziecko siada na toalecie bez ściągnięcia majtek, naturalną reakcją dorosłego jest polecenie słowne. Problem polega na tym, że dziecko może nauczyć się oczekiwać instrukcji zamiast samodzielnego działania.

Plany aktywności pozwalają uniezależniać dziecko od poleceń. W literaturze często podkreśla się rolę podpowiedzi manualnych jako najłatwiejszych do wycofania, jednak w praktyce nie zawsze są one najlepszym wyborem. Dla części dzieci mogą być zbyt inwazyjne lub trudne sensorycznie.

Najważniejsze nie jest to, jaki rodzaj podpowiedzi stosujemy, ale czy potrafimy je stopniowo wycofywać. Podpowiedź - niezależnie od formy - powinna być minimalna, tymczasowa i prowadząca do samodzielności.

Warto pamiętać, że podpowiedzią może być nie tylko słowo, ale również gest, krok w stronę dziecka czy wyczekujące spojrzenie.

Plany aktywności - nie tylko dla dzieci

Plany aktywności wykorzystywane są również przez osoby dorosłe - m.in. osoby w spektrum autyzmu, osoby z ADHD oraz osoby z trudnościami w organizacji, koncentracji i kończeniu zadań.

Dla dorosłych plan bywa narzędziem wspierającym organizację dnia, zarządzanie energią i redukcję przeciążenia. Pokazuje to, że plany aktywności nie są wyłącznie narzędziem terapeutycznym, ale uniwersalnym wsparciem funkcjonowania.

Metoda planów aktywności ułatwia nie tylko dążenie do samodzielności. Po opanowaniu samodzielnego podążania za planem służy do rozwijania spontanicznej komunikacji. Jest też narzędziem wykorzystywanym przez dorosłe osoby z zaburzeniami ze spektrum w ich codziennym życiu.

Najczęstsze błędy we wprowadzaniu planów aktywności

Najczęściej obserwowane trudności to:

• zbyt długi lub zbyt skomplikowany plan

• traktowanie planu jako testu umiejętności

• nadmiar podpowiedzi słownych

• brak konsekwencji w korzystaniu z planu

• niedostosowanie formy planu do możliwości dziecka

• zbyt szybkie wycofywanie planu

Jeśli plan nie działa, warto zmienić jego formę lub zakres, zamiast rezygnować z niego całkowicie.

Plany aktywności nie są celem samym w sobie. Nie uczymy korzystania z planu, ale samodzielnego działania, podejmowania decyzji i kończenia rozpoczętych aktywności.

Choć literatura często opisuje konkretne warunki gotowości i określone sposoby pracy, praktyka pokazuje, że wiele umiejętności rozwija się w trakcie korzystania z planu. Kluczowe jest indywidualne dopasowanie oraz elastyczne podejście.

Dobrze dobrany plan aktywności:

• porządkuje codzienność

• zmniejsza zależność od dorosłego

• zwiększa poczucie bezpieczeństwa i sprawczości

• wspiera zarówno dzieci, jak i dorosłych

To narzędzie, które właściwie używane realnie zwiększa jakość życia.

W zakładce do pobrania przykładowe plany na mycie rąk i zębów (symbole PCS).

literatura:

"Plany aktywności dla dzieci z autyzmem. Uczenie samodzielności" McClannahan Lynn E. , Krantz Patricia J.

"Picture Exchange Communication System. Podręcznik" Lori A. Frost, MS, CCC / SLP i Andy Bondy, Ph.D.